Willem was al gestorven voordat ik ooit de kans had gekregen hem te leren kennen.
Karin bood aan koffie te zetten, maar zowel Daan als ik sloegen het af.
Ik haalde het document uit mijn tas en legde het vlak voor haar neer.
‘Karin,’ zei ik, ‘kun je ons uitleggen hoe deze datum hier terechtkomt?’
Ze wierp er nauwelijks een blik op.
‘Wat is daarmee?’
‘Mijn vader is op drie november overleden.’
‘Dat weet ik.’
‘Hoe kan hij dan op veertien november nog een schuldbekentenis hebben ondertekend?’
De lippen van mijn schoonmoeder werden een smalle streep.
‘Dan zal iemand zich wel vergist hebben met de datum.’
‘Wie dan?’
‘Dat weet ik niet meer.’
‘Jij hebt dit papier aan Daan gegeven.’
‘Omdat jouw vader mij geld schuldig was!’
‘Heb je daar ook maar enig betrouwbaar bewijs van?’
Karin kwam abrupt overeind.
‘Jij gaat mij niet in mijn eigen huis zitten ondervragen.’
Op dat moment mengde Daan zich in het gesprek.
‘Mam, ga zitten.’
Ze keek hem aan alsof ze hem niet goed had verstaan.
‘Wat zeg je?’
‘Ga alsjeblieft zitten. Dit is geen ruzie tussen jou en Emma. Ik wil ook antwoord.’
Heel langzaam zakte Karin terug in haar fauteuil.
‘Ik wilde alleen dat jullie voor mij zouden zorgen,’ zei ze uiteindelijk.
‘Maar dat doen we toch?’ antwoordde Daan. ‘Ik doe boodschappen voor je, ik breng je naar afspraken in het ziekenhuis, ik repareer dingen als er iets kapotgaat. Waarom had je daar zo’n papier voor nodig?’
Mijn schoonmoeder draaide haar hoofd naar het raam.
‘Omdat dat niet genoeg is.’
‘Wat is niet genoeg?’
‘Dat je af en toe langskomt.’
Er zat zoveel verbittering in haar stem dat ik haar heel even bijna zielig vond.
Maar toen zag ik weer voor me hoe ze tegen mijn moeder had staan schreeuwen, terwijl Sophie erbij was.
‘Karin,’ zei ik rustiger dan ik me voelde, ‘niemand is van plan je aan je lot over te laten. Maar dat jij je eenzaam voelt, geeft je niet het recht om over het leven van anderen te beslissen.’
Tot mijn verbazing begon ze te huilen.
Niet luid, niet theatraal. Ze staarde alleen naar haar handen, terwijl haar tranen in haar schoot vielen.
‘Jullie begrijpen het niet,’ fluisterde ze.
‘Leg het dan uit,’ zei Daan.
Een hele tijd zei mijn schoonmoeder niets. Daarna stond ze op, liep naar de vitrinekast en trok een van de onderste laden open. Daar haalde ze een bruine envelop uit.
‘Dit heb ik na de dood van je vader gevonden,’ zei ze tegen Daan.
In de envelop zaten vergeelde rekeningen, twee oude foto’s en een handgeschreven brief.
De brief was van Willem.
Na de eerste zin verstijfde mijn man.
Uit de woorden op het papier bleek dat Willem jaren eerder in ernstige geldproblemen was geraakt. Hij had een vriend geholpen bij het opzetten van een bedrijf, maar de lening was nooit terugbetaald. Daardoor was een groot deel van hun spaargeld verdwenen.
Karin had daar lange tijd niets van geweten.
Toen ze erachter kwam, had ze gedreigd van hem te scheiden.
Uiteindelijk had Willem hulp gevraagd aan mijn vader, Johannes.
Mijn vader werkte in die periode als onderaannemer voor een meubelzaak en had wat geld opzijgezet.
Hij had Willem vijfduizend euro geleend.
Niet andersom.
Karin had mijn vader dus helemaal geen geld gegeven.
Het was Daans vader die door de mijne was geholpen.
In de brief schreef Willem ook dat het hem nooit was gelukt om de schuld volledig af te lossen. Hij schaamde zich daar diep voor.
Aan het einde vroeg hij zijn vrouw om op een dag met Johannes te praten en de zaak netjes af te handelen.
Het papier trilde in Daans handen.
‘Mam… jij wist dit?’
Karin knikte traag.
‘Ja.’
‘Waarom heb je dan gezegd dat Emma’s vader jou geld schuldig was?’
Ze gaf geen antwoord.
‘Mam, antwoord me.’
‘Omdat jullie mij anders allemaal zouden aankijken alsof ik afhankelijk was geweest van haar familie!’ barstte ze uit.
Daan stond op.
‘En daarom heb je een vals document gemaakt?’
‘Ik was niet van plan het te gebruiken!’
‘Maar je hebt het wél gebruikt.’
Huilend begon Karin te vertellen hoe bang ze na het vinden van de brief was geweest dat de oude schuld ooit aan het licht zou komen. Het document had ze zelf op haar computer opgesteld. De handtekening van Johannes had ze van een oud formulier gekopieerd.
In het begin had ze het alleen bewaard als een soort bescherming, zei ze. Iets waarmee ze zich kon verdedigen als iemand haar ooit zou aanspreken op de schuld van haar overleden man.
Maar later was ze het anders gaan inzetten.
Toen ze merkte dat Daan steeds meer tijd met zijn eigen gezin doorbracht en minder vaak na zijn werk bij haar binnenliep, haalde ze het papier tevoorschijn.
Ze dacht dat schuldgevoel haar zoon wel weer naar haar toe zou trekken. Dan zou zij opnieuw de belangrijkste persoon in zijn leven worden.
‘Ik wilde niet dat je mij vergat,’ fluisterde ze.
Daan keek haar lang aan.
‘Mam, dit deed je niet alleen omdat je bang was om alleen te zijn.’
Karin hief haar hoofd.
‘Waarom dan wel?’
‘Omdat macht over ons blijkbaar belangrijker voor je was dan onze liefde.’
Daarop wist mijn schoonmoeder niets meer te zeggen.
Ik bleef ondertussen kijken naar de datum onderaan Willems brief.
22 juni 2007.
Mijn vader was toen nog jong, sterk, vol energie. Ik studeerde nog, en Daan kende ik niet eens.
Plotseling moest ik denken aan iets wat mijn vader kort voor zijn dood tegen me had gezegd.
‘Emma,’ had hij gezegd, ‘als iemand jou ooit helpt, vergeet dat dan niet. Maar als jij iemand helpt, gebruik het dan later nooit tegen diegene.’
Destijds had ik gedacht dat het zomaar een levensles was.
Nu begreep ik pas waarom hij dat gezegd had.
We verlieten Karins appartement zonder nog verder ruzie te maken.
Daan zei alleen dat hij haar voorlopig niet wilde zien en dat we de oude documenten met juridische hulp zouden laten uitzoeken.
Mijn schoonmoeder begon eerst nog te protesteren. Maar toen ze het gezicht van haar zoon zag, viel ze stil.
Diezelfde avond belde ik thuis mijn moeder.
Ik vertelde haar alles.
Aan de andere kant van de lijn bleef het lange tijd stil.
Toen klonk Anna’s stem zacht.
‘Je vader heeft jou daar nooit iets over verteld?’
‘Nee.’
‘Mij ook nauwelijks. Alleen dat hij ooit een oude kennis had geholpen die in de problemen zat.’
‘Wist je dat het om Willem ging?’
‘Nee. Dat hoor ik nu voor het eerst.’
‘En was je niet boos dat jullie dat geld nooit hebben teruggekregen?’
Mijn moeder zuchtte.
‘Natuurlijk wel. Er zijn periodes geweest waarin we dat geld heel hard nodig hadden. Maar je vader zei altijd dat hij niet vanwege een schuld een ander gezin kapot wilde maken.’
De volgende dag gingen Daan en ik opnieuw naar de advocaat. We lieten vastleggen wat er met het vervalste document was gebeurd en vroegen ook advies over de oude financiële afspraak tussen onze vaders. De advocaat legde uit dat bij zo’n oude kwestie verjaring en bewijsbaarheid een grote rol zouden spelen.
Ik wilde Karin niet om geld achtervolgen, alleen maar om haar te straffen.
Maar ik wilde ook niet dat iemand ooit nog misbruik zou maken van de naam van mijn vader.
In de weken daarna kwam er een vreemde rust over ons huis.
Niemand stond op zondagochtend onverwacht aan te bellen. Ik kreeg geen berichten meer over hoe ik Sophie zou moeten opvoeden. Er werden geen opmerkingen gemaakt over hoeveel geld we aan boodschappen uitgaven of waarom we de eetkamer lichtgroen hadden geverfd.
Daan was in het begin stil en verdrietig.
Af en toe zag ik hoe hij naar zijn telefoon keek.